Türkiye'de dizi sektöründe haftalık 16 milyon YTL dönüyor. Bu kadar para dökülen sektörde çıkan ürünlere baktığımızda “kaliteli” diye tanımlayabileceğimiz dizi sayısı birkaç taneyi geçmiyor.

Senaryo özgünlüğü ve bütünlüğü, oyunculuk, kast seçimi, prodüksiyon gibi özünde teknik konuları bir kenara bırakalım.

Yoğun bir şekilde pompalanan zenginlik, şatafat (içerisinde 4x4 cip olmayan dizi neredeyse yok gibi.) ve üretmeden tüketmenin doğallığı sorunlarını da başka bir yazımıza havale edelim.

Bütün bunlar üzerine çok şey söylenebilir elbette. Ama bu yazının konusu bunlar değil. Bu yazıda konumuz dizilerde izleyicilere verilen gizli mesajlar.

Oyunculuk bir sanattır. Ve her sanatçının topluma karşı sorumlulukları vardır. Sanat eserleri toplumun ilerisinde olur ve toplumu ileriye götürür. Diziler sanat eseri midir, toplumsal kaygıları var mıdır elbette tartışılır.

Ancak gelin birkaç dizi üzerinden bizlere iletilen gizli mesajları deşifre edelim. Sanatçılarımızın bilerek yada bilmeyerek hangi amaçlara hizmet ettiklerini anlamaya çalışalım.

Annem
Vahide Gördüm ve Talat Bulut’un başrollerini üstlendiği Annem sezonun iddialı dizilerinden. Vahide Gördüm dizide yıllar önce, hamileyken eşi tarafından aldatılmış, bu nedenle eşini terk etmiş bir anneyi oynuyor. Eşinin hamileliğinden haberi olmadığı için kızını yıllarca tek başına, hayatla mücadele ederek büyütmüş, emeğiyle geçinen, anaç bir kadın. Diziyi izledikçe bu annenin ne kadar “iyi” biri olduğunu düşünüyoruz. Tamam, gerçekten temiz, namuslu, emeğiyle geçinen iyi bir kadın. İyi, ama karşısında kötü gösterilen eski eşinin yeni nişanlısı, kariyer sahibi, gazeteci kadının suçu ne? O kadın da okumuş, kariyer yapmış, birini sevmiş ve nişanlanmış. Özünde bir suçu yok. Ancak bir şekilde gazeteci kadın –ki kendisi gerçek hayatta kokain kullanırken yakalanmış biri. Bilerek mi bu role seçildi diye düşünmeden edemiyorum- yuva yıkan, yanında çalışan elemanlarına kötü davranan, asabi biri olarak gösteriliyor. Bu arada erkek çocuğuna yıllar sonra sahip çıkan, hatta eşiyle yeniden yakınlaşma potansiyeli taşıyan, memleketi için hayırlı işler yapan “iyi” biri. Seyirci şimdiden eşini aldatan bakanı hoş görmüş gibi görünüyor. Yakında herkes eşiyle tekrar evlenmesini isterse şaşırmam.

Gizli mesaj: Erkektir yapar.

Benden Baba Olmaz
İlk başlarda komedi dizisiydi. Şimdilerde ise oldukça romantikleşti. Yine eşini aldatmış ve boşanmış, sorumsuz, sürekli çapkınlık yapan bir adam zamanla tekrar eski eşini seviyor. Şimdi çocuklarının hatırı gerekçesiyle eşine iyice yaklaştı ve tekrar evlenmek istiyor. Ve hatta eski eşiyle aynı evi paylaşıyorlar. Eski eşi ise ne evliyken ne de ayrıldıktan sonra başka bir ilişki yaşamamış, mesleğine odaklanmış hatta kariyerini çocuğu uğruna ertelemiş güzelce bir bayan.

Anlamadığımız şey bu sorumsuz, eşini aldatan, rahat yalan söyleyen adam bir şekilde dizide yağlanıp ballanıyor ve seyircinin adam hakkında “iyi” düşünmesi sağlanıyor.

Peki bu adamın yaptığı hatalar nereye gitti? Ya da bu arada kadın neden başka bir ilişki yaşamıyor? Adam birçok ilişki yaşadı. Ey senarist o kadında bir ilişki yaşasın da göreyim ben o tekrar evlenmek isteyen kocayı. Ama yok. Olmaz öyle şey. Sadece erkek yapar değil mi?

Yine aynı mesaj karşımızda; “Erkektir yapar.”

Asmalı Konak
Eski fenomen dizilerden Asmalı Konak ise tam bir facia. Başrolde ki Seymen Ağa uyuşturucu işi mi yapmadı, mafyalık mı yapmadı, karısını mı dövmedi, daha beteri hizmetçisine tecavüz edip çocuk mu yapmadı. Ancak nasıl oluyorsa içinde her türlü kötülüğü barındıran bu adam bir şekilde dizi izleyicilerinin kendilerini yerinde hayal ettikleri, özünde “iyi” biri haline geliyor. Ağalık düzeninin, sınıfsal uçurumun bu kadar normalleştirildiği, bu kadar yağlandığı bir dizi zor bulunur. Tabi izleyiciye de şaşmak gerek. Herkes kendini Seymen ağa, onun karısı yada hanım ağa yerine koyarak mutlu oldu bir dönem. İyi de tecavüze uğrayan hizmetçi kim olacak? Kapıda ki maraba, şoför kim olacak? Hayat böyle bir şey mi? Yanında çalışana tecavüz eden biri nasıl olur da “iyi” gösterilir.

Eski Şener Şen, Kemal Sunal filmlerinde ağalar, ağalık düzeni eleştirilir, yerle bir edilirdi. Burada ise fütursuzca cilalanıyor, hayatın normal bir gereği olarak sunuluyor.

Dizinin senaryosunu Meral Okay'ın yazması, yönetmenliğini Çağan Irmak'ın yapması ise ayrı bir hayal kırıklığı.
Bu dizide hem kadın-erkek ilişkileri anlamında erkeğin üstün/baskın gösterilmesi hem de ağalık düzeninin normalleştirilmesi gizli mesajları gayet başarılı bir şekilde kazınıyor izleyicinin kafasına.

Yaprak Dökümü
Yaprak Dökümü’nde de iki zıt karakter üzerinden kadınlar üzerine bir kanaat oluşmasına yol açıyor. Oradaki gelin kötü, evin kızı Fikret ise iyi. Oysa o gelinin Fikret'ten en temel farkı kendi ayakları üzerinde duran, kendi kararlarını alabilen biri olması. Yaptığı fitne-fesatlar elbette onu kötü kılar ki zaten sorun da tam burada. Ayakları üzerinde duran, güçlü kadın fitne-fesat yapan, “kötü” kadın, her şeyini (ki kendi geleceğini de) ailesine, babasına bağlılığından dolayı kaybeden, sadık kadın ise “iyi” kadın. Dizide geline bütün kötülükler, fesatlıklar yaptırılıyor. Fikret ise o cadı kaynanansına bile katlanıyor. Fikret’in o kaynana karşısında bile ağzı var dili yok. Ne kadar iyi değil mi? E tabi o ailesinin, babasının yani büyüklerinin isteği dışında hiç bir şey yapmayan, yapamayan (aslında bu nedenle hayatı kendine de zindan eden) birisi.

Burada beynimize işlenen mesaj “Ey kadınlar; evliyseniz kocanızın, değilseniz babanızın sözünden çıkmayın. Aman isyan etmeyin. Yoksa kötü kadın olursunuz.”

Peki bu dizileri yazan, çeken, oynayan, yayınlayanlar bu durumun farkında değiller mi?

Örneğin geçenlerde Vahide Gördüm'ün eşiyle yapılış bir söyleşiyi izlemiştim bir kanalda. Kendisi de tiyatrocu olan beyefendi gayet aklı başında bir insan. Eminim Vahide Gördüm 'de öyledir. Peki neden itiraz etmezler bu senaryoya.

Ya da Talat Bulut. O da geçen bir söyleşisinde yıllar önce bir film çekiminde bir yönetmenin çekimler sırasında kendisine söylediği bir mimiği, yönetmene karşı gelme pahasına yapmadığını söylemişti. Çünkü o mimiğin o an o role uygun olmadığını, normalde sakin biri olan oynadığı rolün, birden çok kızgın olmasının doğru olmayacağını düşündüğünü, bu nedenle yönetmene karşı geldiğini söylemişti. Yıllar sonra yönetmenin ona hak verdiğini falan söylüyordu gururla. Oynadığın rolde ki mimiklerle ilgili yönetmene hayır diyecek kadar yaptığı işe saygısı olan bir oyuncu neden oynadığı dizide ki bu tehlikeli mesajlara müdahale etmez?

Dizileri çekenler, yazanlar, oynayanlar, yayınlayanlar herkes ama herkes durumun farkında elbette. Özellikle oyuncuların bu durumda çok fazla belirleyici olduklarını sanmıyorum. Çok fazla itiraz edecek güçleri olmadığı da bir gerçek. Böyle bir durumda işsiz kalmaktan korkarlar ki bence itiraz edip gerekirse işsiz kalmalılar.

Mozart da sefalet içinde öldü Van Gogh da. Sorumluluk sahibi her sanatçı bu tavrı göstermek zorundadır.

Diziler kuzu gibi toplum yaratmanın psikolojik mücadelesini veriyorlar. Oysa ihtiyacımız olan toplum, kendisine her sunulanı kabul etmeyen, sorgulayan toplumdur.

Bu gün yaşadığımız tüm sorunların temelinde de bu yatmıyor mu?

Not: Bu yazı burada ki urban5'te ki bir tartışma üzerine 07.11.2007'de yazılmıştır.